vzw Reynaertgenootschap

Themanummer van Tiecelijn: “De koning der dieren” (jg. 18 nr. 4)

 

Het literaire tijdschrift Tiecelijn stelt in het laatste nummer van de achttiende jaargang de nobele leeuw centraal. Niet Nobel uit Van den vos Reynaerde krijgt een centrale rol, hoewel de vorst zeker een apart artikel zou verdienen als men ervan uitgaat dat Van den vos Reynaerde eigenlijk gaat over de leeuw en niet over de vos. In deze visie immers zou de vos alleen Willems vehikel zijn om de maatschappij waar Nobel het symbool en het hoofd van is, in vraag te stellen.

De uitheemse leeuw is de onbetwiste koning der dieren in de middeleeuwse teksten en iconografie. Hij is omnipresent in duizenden voorstellingen in verf, hout, stof en steen en dit als gevolg van zijn bestaan in zowel de Bijbelse, de antieke als de Germaans-Keltische culturen. De middeleeuwers importeerden de leeuw om vermaak te bieden (voor circussen en kampgevechten) en vooral als statussymbool aan rijke hoven. Meer nog dan het levende exemplaar was de gesculpteerde of getekende/geschilderde leeuw te zien als de grote ster van het dierenrijk. Geen enkel dier werd zo intens afgebeeld en gebruikt in diverse culturele domeinen vanaf de elfde en vooral in de twaalfde eeuw. De reden van de opleving vanaf die periode heeft wellicht deels met de kruisvaarten te maken en deels met de kunst- en symbolenimport vanuit Spanje en het Oosten. Maar wellicht (en vooral) ligt de bijbelse traditie vanuit de bestiaria aan de oorsprong van de populariteit van de leeuw.
Het Vlaamse hof is een typevoorbeeld van een hof waar de leeuw centraal stond. Filips van den Elzas gebruikte in 1162 de leeuw al op zijn zegel.
De leeuw stond in de middeleeuwse cultuur symbool voor kracht, moed, fierheid, gulheid en rechtvaardigheid. Vaak werd er – mede onder invloed van de bestiaria – een christelijke dimensie aan deze kwaliteiten toegevoegd. In de literatuur wordt de leeuw als het symbool van de christelijke ridder opgevoerd, eerst in de Franse en de Anglo-Normandische, later in de Germaanse invloedssferen.
Zijn positieve rol dankt de leeuw ongetwijfeld aan de Bijbel, hoewel er in de Bijbelse traditie sprake is van een goede en een slechte leeuw. Het negatieve van de leeuw werd vooral geïncorporeerd in de gevaarlijke, wrede, brutale en listige luipaard. Hij incarneert de kwade krachten, de vijanden van Israël, de valse koningen en de zondige mens. In de nieuwtestamentische traditie werd de leeuw als de heer van de dieren als een afspiegeling van Christus gezien. Deze traditie werd ondersteund door de Latijnse bestiaria en de Griekse Physiologus. Voeg daarbij zeker de uit het Oosten afkomstige fabeltraditie waarin de leeuw een (veelal) positieve hoofdrol opeist als hoofd van alle roofdieren.
De leeuw heeft zijn rol als koning der dieren definitief verworven in de grote encyclopedieën van de dertiende eeuw (Thomas van Cantimpré, Bartholomeus Angelicus en Vincentius van Beauvais). In deze bestiaria wordt de rol van de leeuw gechristianiseerd: het met de ogen open slapen, het verwijderen van sporen met de staart en het sparen van zijn tegenstanders worden christelijk geïnterpreteerd en in verband gebracht met waakzaamheid, leven na de dood, het wegstoppen van de goddelijkheid van Christus enzovoort.
Deze aspecten worden beschreven door Paul Verhuyck in zijn artikel over de “Middelleeuwen”. Banden met de middeleeuwse fabeltraditie zijn te vinden in het artikel van Wim Gielen. Paul van Keymeulen vertaalde naast de branche over De verdeling van de prooien (met naschrift van Paul Wackers) nog enkele kleinere teksten, met name de beschrijving de leeuw door Brunetto Latini in zijn Li livres dou Tresor en een hele reeks fabels (o.a. 4 van Aesopus, 2 uit de Isopet en 2 modernere Fables van theaterauteur Jean Anouilh, 1910-1987).
De leeuw uit de middeleeuwen resulteerde tijdens de romantiek in Consciences De Leeuw van Vlaenderen. Dit leeuwennummer begint met een bijdrage van Yvan de Maesschalck over een boek dat de literaire geschiedenis van Vlaanderen meer heeft bepaald dan we vermoeden. Conscience haalde zelfs een top 10-plaats in het (onzinnige?) verhaal over de ‘Grootste Belg’.
De koning der dieren werd niet alleen in de middeleeuwse iconografie ontelbaar vele keren afgebeeld; ook vandaag vinden we heel wat iconografische leeuwen terug. De toegepaste grafiek in ex libris zegt ons een en ander over de populariteit van Nobels moderne familieleden. Willy Feliers maakte een keuze uit de vele tientallen leeuwen die hij in ex libris verzamelde.
Het themanummer bevat meer dan 30 illustraties, waarvan de helft in kleur.
In het nummer is een lezersenquête, opgesteld door het Vlaams Fonds voor de Letteren, opgenomen. Naast enkele algemene vragen zijn er ook specifieke vragen over Tiecelijn.

Het themanummer over de leeuw verschijnt op 23 december 2005 en kost 5 EUR (exclusief 1,50 EUR verzendingskosten) en is verkrijgbaar bij tiecelijn.reynaert@online.be of t.a.v. vzw Reynaertgenootschap, Nijverheidsstraat 32 te B 9100 Sint-Niklaas. Voor de pers ligt een gratis recensie-exemplaar klaar.